[ « 38 » ] [ احمد گيلانى ] [ 942 - 1005 ق / 1535 - 1597 م ] احمد ، مشهور به « خان احمد » است . تولد در ولايت گيلان نموده ، خالى از فضيلتى نبوده . اشعار پاكيزهء لطيف و گفتار سنجيدهء منيف دارد و اين غزل را نيكو گفته :

--> ( 38 ) . خان احمد گيلانى ، پسر سلطان حسين كاركيا و از سلسله‌اى از پادشاهان محلى بود كه در ولايت بيه‌پيش گيلان حكومت داشتند و به سبب خدمتى كه هنگام پناهندگى شاه اسماعيل بدان ولايت كردند ، محل عنايت وى و شاه تهماسب بودند ، چنان‌كه همين خان احمد در سال 943 قمرى با آنكه كودكى يك‌ساله بود ، پس از مرگ پدرش سلطان حسين ، به فرمان شاه تهماسب ، به جاى او منصوب گرديد و چند سالى بعد حكومت همهء گيلان ، يعنى دو قسمت بيه‌پس و بيه‌پيش ، به دست او افتاد ، اما به غرور جاه بر خداوندگار خويش ، عصيان ورزيد و ازاين‌روى به سال 974 قمرى در قلعهء قهقهه و سپس در قلعهء استخر زندانى شد و همچنان در حبس بود ، تا آنكه سلطان محمد خدابنده ، به هنگام جلوس خود ( 985 ق ) او را آزاد ساخت و با خود به قزوين برد و خواهر خود شاهزاده مريم سلطان را به عقد وى در آورد و او همچنان در گيلان حكومت داشت تا به سال 1000 قمرى ، از بيم شاه عباس ، به خاك عثمانى گريخت و آنجا ، به سال 1005 قمرى درگذشت . وى مردى اديب و عالم بود . در ادب ، شعر ، موسيقى ، هيئت و حكمت دست داشت و در شعر « احمد » تخلص مىكرد ، ازاين‌رو نام وى را در تذكره‌ها به همراه ديگر شاعران مىيابيم . سال مرگ وى در نتايج الافكار ، آتشكدهء آذر و مجمع الفصحاء به اشتباه 920 قمرى نوشته شده است : عالم‌آراى عباسى ، ص 110 ، 113 ، 135 ، 168 ، 175 ، 223 ؛ تاريخ گيلان فومنى ، ص 41 به بعد ؛ تذكرة الشعراى محمد عبد الغنى خان ، ص 10 ؛ تذكرهء نتايج الافكار ، ص 35 ؛ شمع انجمن ، ص 51 - 52 ؛ عرفات العاشقين ، برگ 160 ؛ رياض الجنهء زنورى ، روضهء پنجم ، قسمت دوم ، برگ 789 - 790 ؛ صبح گلشن ، ص 18 ؛ خلاصة الاشعار و زبدة الافكار ( نسخهء مجلس ) ، برگ 21 ؛ مجمع الخواص صادقى ، ص 12 - 13 ؛ هفت‌اقليم رازى ، 3 / 140 - 141 ؛ خير البيان هادى ، برگ 271 ، 413 ؛ نفايس المآثر كامى ، برگ 25 ؛ صحف ابراهيم ، برگ 7 ( ش 27 ) ؛ آتشكدهء آذر ، ص 41 - 42 ؛ تذكرهء طلعت ، ص 11 ؛ مجمع الفصحاء هدايت ، 1 / 8 ؛ سفينهء خوشگو ، حرف الف ؛ رياض الشعراء والهء داغستانى ، برگ 29 ؛ تذكرهء ميخانه ، ص 451 - 455 ؛ تاريخ ادبيات در ايران ، 5 / 1 / 504 - 506 ؛ مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى مشار ، 5 / 6 ؛ فرهنگ سخنوران ، 1 / 45 - 46 ؛ الذريعه ، 9 / 1 / 58 ، 286 ؛ تاريخ -